Digital Library of Polish and Poland-Related News Pamphlets
from the 16th to the 18th Century

Diariusz wiadomości od wyjazdu króla z Wilna do Smoleńska

[img]Show the scan

Full title

[Tytuł nagł., ant.:] DIARIVSZ
Wiadomosci od wyiazdu K. I. M. z Wilna do
Smolenska.

Contents

Wiadomości o wojnie polsko-moskiewskiej, głównie diariusz oblężenia Smoleńska (18 VIII 1609-15 V 1610). Zawiera też: „Zamki co sie Krolow I. M. poddały.”, „Instructia Posłom naszym dana, do ludzi narodu tak Polskiego iako y W. X. Lit. pod Moską lezących.”, „CREDENS.”, „INSTRVCTIA TYMZE.”, „POSELSTWO WTORE Z WOYSKA Moskiewskiego do Krola Ie°: M.”, „Respons Posłom Rycerstwa Dimitrowego, od Iego Krol: M. z obozu pod Smoleńskiem dany dnia 2, Nowembra, 1609.”, „Po tey przemowie, taki Respons był czytany.”.

Author

[Bielski Samuel]

Metadata

Identifier:304
Language:Polish
Place of Publication:[B. m. dr.]
Date of Publication:[po 15 V 1610]
Year:1610
Format:
Sheets:Knlb. 16
Signing:Sygn. A-C4 C4
Sources:E. XV 431. GK. 136
Copies:BN XVI. Qu. 1426 adl., Ossol. XVII-5-III
Microfilms:BN Mf. 24975

Historical Commentary

Opisywane wydarzenia miały miejsce w czasie tzw. II Dymitriady i interwencji króla Zygmunta III Wazy w Rosji, sprowokowanej sojuszem Wasyla Szujskiego z królem Szwecji w lutym 1609. W tym czasie ważyły się też losy konfliktu między Szujskim a II Dymitrem Samozwańcem, popieranym przez grupę polsko-litewskich magnatów z wojewodą Mniszechem, teściem I Samozwańca. Warto zwrócić uwagę na list królewski do owego "rycerstwa Dymitrowego", które Zygmunt III wzywa do opuszczenia Samozwańca i dołączenia do wojsk królewskich. Opisywane oblężenie Smoleńska stanowiło punkt kulminacyjny wyprawy, której sukces militarny przypieczętowało pokonanie wojsk odsieczowych Szujskiego przez hetmana Żółkiewskiego 4 VII 1610. Wzmiankowany w tekście królewicz to przyszły Władysław IV, któremu po klęsce Szujskiego grupa bojarów złożyła propozycję objęcia tronu moskiewskiego, odrzuconą przez króla z uwagi na wymóg przejścia syna na prawosławie. W "Instrukcji posłom naszym danej..." odnajdujemy też oficjalne uzasadnienie i cele podjętej wyprawy.

Dictionary

EntryExplanation
armata

zbiorowo: wojsko

ubezpieczony

pewny czego, przekonany o czym

zdrowo

będąc nienaruszonym, nie poniósłszy szkody

mieć się ku ...

ruszać w stronę jakiegoś miejsca

kwarciany

o wojsku: zaciężne, utrzymywane z kwarty (podatku)

rota

jednostka piechoty lub jazdy; kompania

tuszyć

spodziewać się

popis

parada wojskowa, defilada

uniwersały

pismo ogłaszane publicznie

szacować się

opodatkować się

stwierdzić się

potwierdzić się

repetycyja

u żołnierzy zaciężnych: okres powtórnej, ponownej służby

potrzeba

starcie, potyczka, bitwa

zmyślony

fałszywy

gotować

przygotowywać

odpis

pisemna odpowiedź

zawrzeć się

zamknąć się

wątlić

niszczyć, uszkadzać

plon

łup, zdobycz

umysł

zamiar, postanowienie

rorha

zapewne rota, tj. jednostka piechoty lub jazdy; kompania

usarski

dotyczący husarza albo husarii, właściwy husarii

inszy

inny

pozad

z tyłu, w tyle

drogi zarąbał

zablokował drogi pościnanymi drzewami

horodnicki

horodniczy, tj. urzędnik ziemski w Wielkim Księstwie Litewskim pełniący funkcję starosty grodowego i komendanta zamku warownego

pobok

blisko, obok

napsowany

popsuty

osiąść

osiedlić się, tu: czasowo

stanowić się

zakładać miejsce postoju wojska, leże wojskowe

ogładzać

tu: przygotować, uporządkować jakiś teren w celu założenia obozu wojskowego

posiłek

pomoc, wsparcie

powieść

opowiadanie; relacja

jedno

tylko, por. jeno

respons

odpowiedź

krew chrześcijańską ujął

ocalił, zachował wojsko od rozlewu krwi

bawić się koło kogo

pozostawać przy kim

wiliczania

wyliczenia, tu przen.: rachuby, tj. liczenie na coś

siła

dużo

poczet

drużyna wojskowa dowodzona przez towarzysza, orszak

jeśli

czy

mir

tu prawdopodobnie: gmina, lokalna społeczność

chrest

w kościele wschodnim: krzyż; chrest całować - o buntownikach: pocałować krzyż na znak ekspiacji i poddania się władzy

monstrować się

o oddziałach wojskowych: defilować, paradować

kopijnik

żołnierz posługujący się w walce kopią

sabat
rohatyna

włócznia z hakiem przy grocie używana przez lekką jazdę

monstra

parada wojskowa, defilada

knecht

żołnierz pieszy w wojsku niemieckim

usar

żołnierz ciężkiej jazdy uzbrojonej w kopię, noszący zbroję i skrzydła, husarz

chłopno

obficie, bogato w chłopów, tu: żołnierzy

jezda

jazda

ordynek

szyk wojskowy

gruby

prymitywny, prosty, nieokrzesany

windykować

dochodzić czego na drodze sądowej

impressa

wyprawa wojenna, impreza

postawić

tu: doprowadzić do końca

pokuszać się

tu: zanosić się na deszcz

pułzegarze

półzegarze, tj.zegar, na którym oznaczono 12 godzin, w odróżnieniu od wielkiego lub całego zegara o 24 godzinach

czerń

tłum, ciżba, pospólstwo

podawać

obwieszczać, ogłaszać

petyorzec

pancerny żołnierz jazdy litewskiej

woluntariusz

żołnierz służący bez żołdu, ochotnik

posłanik

posłannik

howorzyć

mówić

lud ... monstrować

pokazywać wojsko w defiladzie, paradzie

czerniec

mnich, zakonnik obrządku wschodniego

bardysz

broń piechoty: topór w kształcie półksiężyca, osadzony na długim drzewcu, berdysz

obiesić

powiesić

wor

złodziej

worowane

ukradzione

przeklinanie

przysięga

odkaż

odkaz, tj. odpowiedź, rezolucja, oświadczenie

folgować

tu: oszczędzać; okazywać litość, miłosierdzie

pisarz prowentowy

urzędnik zajmujący się spisywaniem dochodów

samoczwarty

będący w towarzystwie trzech osób

płej

płet, tj. tratwa, łódź

impostor

człowiek podszywający się pod czyj tytuł lub godność; oszust, fałszerz, szalbierz

petyhorca

pancerny żołnierz jazdy litewskiej

połowica

połowa

z dzrewki

z drzewcami

pisarz

urzędnik, kancelista

osada

załoga (obrońców)

rewidować

poddawać oględzinom

skaramuca
municyja

amunicja

snadny

łatwy

gwałt

dużo, mnóstwo

hajducki

odnoszący się do hajduka, tj. służącego w stroju węgierskim; należący do hajduka

łokieć

miara długości

miąsszy

miąższy, tj. gruby

dzięgi

pieniądze

zrazić kogo

zadać komuś straty atakując

spólny był raz

straty były po obu stronach

żegi

pal! podpalaj!

puszkarz

kanonier, artylerzysta

postanowić

postawić, zbudować

kosz

obóz wojskowy

usarz

żołnierz ciężkiej jazdy uzbrojony w kopię, noszący zbroję i skrzydła, husarz; por. także usar

brona

brama

kawaler

rycerz, mężczyzna znakomitego rodu (zwłaszcza w młodym wieku)

szkaramuca
petardnik

żołnierz posługujący się w walce petardami

w sprawie stać

stać w porządku, szyku, gotowości bojowej

zysdź

zejść, odstąpić

poprawować szczęścia

próbować szczęścia ponownie

strzelba

ostrzał, ogień z broni palnej

zmęczyć kogo

poddać kogo torturom, zamęczyć kogo torturami

przeciwko

naprzeciwko

zasiadził

zasadził, tj. ustawił

gotować się

przygotowywać się

narysować się

popękać

zafasować

zatkać, załatać

posada

fundament, podwalina

okazować się

o oddziałach wojskowych: paradować, defilować

studnica

studnia

hajduk

służący w stroju węgierskim

operacyja

tu: czynność, do której dany przedmiot został przeznaczony

obeśdź

obejść

hospodar

tytuł panującego; osoba będąca nosicielem tego tytułu

w cale

w całości

niewarowny

taki, za którego nie można ręczyć, gwarantować, który nie daje rękojmi bezpieczeństwa

zderżyć

wytrzymać, tu: powstrzymać się, być w stanie utrzymać się w ryzach

niewczas

niewygoda, trud

gowor

rozmowy, negocjacje

hakownica

ciężka strzelba zaopatrzona w hak do opierania jej w czasie strzału

ni o czym

na niczym

wybraniec

żołnierz piechoty, utworzonej z chłopów wybieranych z dóbr królewskich

szańcować się

budować okopy, nasypy ziemne, umocnienia polowe

suć

sypać

język

jeniec schwytany dla uzyskania wiadomości o sytuacji w obozie wroga

podsłuchy

straże wojskowe, posterunki obserwacyjne, zwiadowcze

popisować się

o oddziałach wojskowych: paradować, defilować

rajtar

żołnierz służący w rajtarii, tj. konnicy ubranej i uzbrojonej na sposób niemiecki

ubić

zabić

ubiec

szybko przybyć pod miasto, tu: w celu jego oblężenia

bezpieczeństwo

niefrasobliwość, niedbałość, lekkomyślność

mimo

w pobliżu, obok, koło

szczęście swe kończyli

doprowadzali sprawę do szczęśliwego końca

osądzić kogo na gardło

skazać kogo na karę śmierci

isdź

iść

odiskać

odzyskać

perswadować

namawiać

horod

miasto

howorzyć

rozmawiać

dzieło

sprawa

wycieczka

wypad

zrażony

zbity

setnik

dowódca oddziału składającego się ze 100 ludzi

wczas

we właściwej porze, odpowiednio wcześnie, póki nie jest za późno

ostrożek

zdrobniale od ostróg, tj. miejsce obwarowane; zamek, baszta, warownia, szaniec

obrazić

ranić

pułkorzec

półkorzec, miara objętości ciał sypkich

koncerz

broń biała o prostej, długiej głowni, przeznaczona do kłucia, używana przez ciężką jazdę

piechota osaczna

oddziały piechoty przeznaczone do oblężenia

konfederacyja

związek szlachty zawarty na pewien czas dla osiągnięcia celów politycznych

opponować się

przeciwstawiać się, sprzeciwiać się

skorzyścić co komu

ukraść co komu

przedać się do kogo

przejść na czyją stronę, prawdopodobnie w zamian za korzyści materialne

abo

albo

dufać

ufać

uszanować kogo

okazać komu należne względy, szacunek

frakasz
wesprzeć

wyprzeć

ukamionować

ukamienować

więtszy

większy

monaster

klasztor w kościele wschodnim

impostorowy

odnoszący się do impostora, należący do impostora

dziesiątnik

dowódca oddziału składającego się z 10 żołnierzy

pochop wziąć

o kuli: rykoszetować

spisać się

zmówić się, zbuntować się, utworzyć spisek

przedanie

przejście na czyją stronę, prawdopodobnie w zamian za korzyści materialne

zbieła

zbiła

podmoskwie

okolice Moskwy

kondycyja

warunek

złotogłów

droga tkanina przetykana złotymi nićmi

samosiódmy

będący w towarzystwie sześciu osób

samoczwart

w towarzystwie trzech osób

chować

zachować

przystaw

osoba wyznaczona oficjalnie na przewodnika i opiekuna posłom przybyłym z innego państwa

praktyka

knowanie, machinacja

rota przypowiedna

rota sformowana na podstawie rozkazu królewskiego albo sejmowego, zalecającego stawać zbrojnie pod chorągiew

bębenista

dobosz, tj. członek orkiestry wojskowej grający na bębnie

ująć

zaprzestać, ukrócić

podać

poddać

tyraństwo

okrucieństwo

primasat
asekurować

prawnie ubezpieczyć, zaręczyć

wziąć

zdobyć

rezolucyja

postanowienie, decyzja

termin

stan, sytuacja, okoliczności

zawisnąć na czym

zależeć od czego

zasięgać

dostawać

posłuchy

p. podsłuchy

podawanie

poddawanie

przymirny, przymierny

pojednawczy, ugodowy; pokojowy

summa

treść podana w skrócie

z wyjazdem rzeskim

z szybkim, żwawym wyjazdem (tu prawdopodobnie: załogi zamku, który się poddał)

zwieził

zwięził, tj. uwięził

przez pozwolenia

bez pozwolenia

uhartowany

wzmocniony

ustawnie

ustawicznie

zawód

zamierzenie, przedsięwzięcie, zamiar; usiłowanie, kuszenie się o co

inkursyja

napad, najazd

zaciąg

werbunek wojsk najemnych, zaciężnych

impressyja

wyprawa wojenna, impreza

impet

gwałtowne natarcie, atak, uderzenie

wspierać

wypierać

łacniej

łatwiej

animusz

charakter, umysł

poradny

rozsądny, mądry

warowniej

pewniej, skuteczniej

nawiętszy

największy

powolność

uległość, posłuszeństwo

kredens

list polecający, świadectwo na piśmie

przeźrzenie

(łaskawe) wejrzenie

przełożyć

tu: umieścić pomiędzy innymi narodami, pomieszać z innymi narodami

zawiedzienie

zawiedzenie

zawody

zamiary, zamysły; usiłowania, starania

pośledni

ostatni

trzymać

zachować

niemieszkale

bezzwłocznie

kazanie

mowa, przemowa

esencyja

treść, przesłanie

ekspostulacyja

namawianie kogo na co

wyszcie

wyjście

otucha

nadzieja

wieśdź

wieść

korespondować

zgadzać się, odpowiadać sobie

obwarowany

zapewniony, zagwarantowany, zabezpieczony

Acheront

przen. szatan

niwczym

w niczym

jednoby

tylko by

suspikować

podejrzewać, posądzać

miasto

zamiast

zwątlony

osłabiony

onegda

przedwczoraj

powierzchny

powierzchowny

deliberacyja

namysł, rozwaga, zastanowienie się

stosować się w deliberacyjej

być poddanym namysłowi, rozwadze, zastanowieniu

bezpiecznie

zuchwale

klemencyja

łaskawość, pobłażliwość

znosić się

porozumiewać się

okreszony

określony; ograniczony

przodkować

być na przodzie, wyprzedzać innych

najwolniejszy

mający największą wolność

przechodzić

przewyższać

nieopowiedni

niewypowiedziany, nieoznajmiony, nieokreślony

dołożenie się

zasięgnięcie informacji, rad, wskazówek, poradzenie się; może także: przedłożenie, przedstawienie swojego planu, przekonanie kogo do niego

granice wieść

graniczyć

nachylenie potęgi

osłabienie potęgi

na upad podać

narazić na upadek

farbowny

barwny

inakszy

inny

rebelia

bunt

wydzierać się

zdobywać się, wysilać się na co

zniżać

poniżać, upokarzać

bramować

przen. przeinaczać, przekręcać, tu: snuć nierealne plany, zaklinać rzeczywistość

w skutku

ostatecznie

osiąść

zagarnąć, posiąść co

farbowane ... panowanie

panowanie nieoparte na realnej władzy

maszkara

maska

bystry

przen. ostry

legacyja

to, co ustnie lub pisemnie przekazują posłowie, delegaci, poselstwo

posilony

wzmocniony

porażenie

pobicie, pokonanie

szczery progres

prawdziwy, szybki, niekłamany postęp (tu: w kampanii wojennej)

aza

może, a nuż, a niechże

ojcowskie

po ojcowsku

nie bardzo bezpieczna

nie jest to rzecz zbyt bezpieczna

suspicyja

podejrzenie

picownik

ten, kto picuje, tj. zabiera ludności żywność i paszę dla wojska

połk

pułk

mandat

pisemne rozporządzenie władzy

zetrwać

zostać; zaczekać

snać

snadź, tj. widać, widocznie, zdaje się, być może, zapewne, pwwnie, prawdopodobnie

brać miarę

mierzyć z broni

wieliki

wielki

strzelba kamienna

ostrzał kamieniami

duński

doński

z gardły uyśdź

ujść z życiem, zachować życie

okwity

obfity

wyciągnienie służb swoich K.J.M

poddanie się wymogom służby królowi

na swe dusze brać

brać na swoje sumienie

okwitość

obfitość; hojność

wetować

odzyskiwać, odbijać, wynagradzać sobie co

przyłęczny

przyłączny, tj. dający się połączyć z czym, przyłączyć się do czego; towarzyszący czemu

wzrąb

tu prawdopodobnie: obronny wał z drzewa i ziemi, może także: pełniący funkcje obronne płot, ogrodzenie

Repository Staff Only: item control page